rss feed

19 آبان 1405 | بازدید: 235

انسان، انسان و انسان

نوشته شده توسط کاوه سعیدی

معمولاً وقتی از خودبیگانگی مارکس صحبت می‌کنیم، به‌رابطه‌ی کارگر با محصول کار، فرآیند تولید، دیگر انسان‌ها و نیروهای اجتماعی خودش اشاره می‌کنیم. اما باید یک گام جلوتر برویم. مناسبات کالایی و سودمحور فقط نحوه‌ی تولید و توزیع ثروت را سازمان نمی‌دهند؛ بلکه بر شکل رابطه انسان‌ها با یکدیگر نیز اثر می‌گذارند.

انسان، انسان و انسان

نوشته‌ی: کاوه سعیدی

«انسان ممکن است دیگری را نه به‌عنوان یک سوژه انسانی، بلکه به‌عنوان وسیله‌ای برای تأمین نیازهایش ببیند. محبت ممکن است به‌مبادله‌ای نانوشته تبدیل شود. دوستی ممکن است تابع موقعیت، منفعت و اعتبار اجتماعی شود. حتی شناخت و گفتگو ممکن است به‌وسیله‌ای برای اثبات برتری فردی تبدیل شود.»

 میل به‌رهایی انسان از مناسبات ازخودبیگانه، نه فقط یک موضع نظری یا سیاسی، بلکه یک تمایل عمیق در شیوه‌ی مواجهه  با زندگی و انسان‌های دیگر است.

از یک طرف ذات انسان به‌رابطه‌ای صمیمانه، شفاف و بی‌غل‌وغش نیاز  و تمایل دارد؛ و از طرف دیگر، مناسبات اجتماعی موجود  چنان است که این نوع رابطه را محدود و مخدوش می‌کند.

معمولاً وقتی از خودبیگانگی مارکس صحبت می‌کنیم، به‌رابطه‌ی کارگر با محصول کار، فرآیند تولید، دیگر انسان‌ها و نیروهای اجتماعی خودش اشاره می‌کنیم. اما باید یک گام جلوتر برویم. مناسبات کالایی و سودمحور فقط نحوه‌ی تولید و توزیع ثروت را سازمان نمی‌دهند؛ بلکه بر شکل رابطه انسان‌ها با یکدیگر نیز اثر می‌گذارند.

انسان ممکن است دیگری را نه به‌عنوان یک سوژه انسانی، بلکه به‌عنوان وسیله‌ای برای تأمین نیازهایش ببیند. محبت ممکن است به‌مبادله‌ای نانوشته تبدیل شود. دوستی ممکن است تابع موقعیت، منفعت و اعتبار اجتماعی شود.

حتی شناخت و گفتگو ممکن است به‌وسیله‌ای برای اثبات برتری فردی تبدیل شود. البته نمی‌توان همه‌ی روابط انسانی را مستقیماً به‌سازوکار بازار فروکاست؛ مناسبات خانوادگی، عاطفی و فرهنگی میانجی‌های تاریخی و ساختاری خاص خودشان را دارند.

 آیا رهایی انسان به‌معنای نفی فردیت و فردبودگی است؟

خیر، دقیقاً برعکس. فردیت انسانی اگر امکان تحقق پیدا کند، تنها در روابط اجتماعی غنی و آزاد می‌تواند شکوفا شود. مسئله، نفی فردبودگیِ فرد نیست؛ آن‌جا پای «نفی» فردیت به‌میان می‌آید، مسئله نفی فردیت انتزاعی و اندویدآلیستی است که برای تحقق خود ناچار است دیگری را محدود کند، از او پیشی بگیرد یا او را به‌ابزارِ فردی خود تبدیل کند.

در این‌جا به‌جز مشاهده‌ی مصائب و جنایات برخاسته از مناسباتی که خود را با مقوله‌ی ‌فردیت در معنای اندیوآلیستی‌اش پنهان می‌کند، می‌توان به‌ایده‌ای از مارکس در دست‌نوشته‌های 1844 و سپس در ایدئولوژی آلمانی هم اشاره کنیم: انسان‌ها در فعالیت اجتماعی و مناسباتشان با یکدیگر، خودشان را نیز تولید می‌کنند.

بنابراین، رهایی فردی و رهایی جمعی دو پروژه متضاد نیستند. فردیت آزاد، محصول مناسبات اجتماعی آزاد از بندگی فروش نیروی‌کار به‌هرشکل و توجیه متصور است.

فرض کنیم با این ادعا مواجه شویم که مناسبات مالکیت خصوصی بر ابزار تولید و سلطه‌ی کار مزدی «دگرگون» شده است. آیا براساس چنین ادعاها و حتی بعضی نشانه‌ها ـ خودبه‌خود مناسبات اجتماعی نوعی‌ـ‌انسانی، انسان‌های صادق‌تر، شفاف‌تر و رها‌تری خواهیم داشت؟ پاسخ قطعی به‌این سؤال منفی است. چرا؟ برای این‌که شوروی و برخی کشورهای اروپای شرقی به‌نحوی و در مقطعی حاکمیت استبدادی و نسبتاً  سرمایه‌دارنه را به‌زیرکشیدند، و به‌جای آن نوع دیگری از نظام مبتنی‌بر استثمار انسان از انسان برپا کردند؛ مناسباتی که جوهره‌ی وجودی‌ آن‌ها مالکیت خصوصی ابزارهای تولیدی و نتیجتاً خودِ تولید در پوشش مالکیت دولتی بود. شاید خرید و فروش نیروی‌کار و نتیجتاً بیرون کشیدن ارزش اضافی از نیروی‌کار فروحته شده در چنین سیستم‌هایی «دگرگون» بنمایند، اما تحولات تاریخی‌ـ‌اجتماعی نشان داد که نتیجه‌ی این‌گونه دگرگونی‌های نمادین نه تنها رهایی‌بخش نیستند، بلکه چنان با گانگستریسم آمیخته‌اند که جوهره‌ی بورژوایی آن‌ها را به‌ابهام کشانده می‌شود و تشخیص آن نیز دشوارتر می‌شود.

بدین‌ترتیب است که با این حقیقت مواجه می‌شویم که حتی پیدایش واقعی نشانه‌های عبور از مالکیت خصوصی از مالکیت فردی برای برابزارها و پروسه‌ی تولید به‌تنهایی نوید رویش انسان‌هایی را نمی‌دهد که از فردیت خویش دریافت نوعی داشته باشد؛ زیرا مناسبات اجتماعی فقط در مالکیت و توزیع ثروت خلاصه نمی‌شوند. عادت‌ها، شکل‌های آگاهی، رقابت، میل به‌سلطه، ساختارهای اقتدار و حتی تصور انسان از خودش نیز تاریخ دارند.

پس، رهایی از قید فردیت انتزاعی و دست‌یابی به‌فردیتی که نوعیت خود را درمی‌یابد و این دریافت را به‌مثابه‌ی معیار در پاره‌ای از تبادلات اجتماعی به‌کار می‌گیرد، یک واقعه حقوقی یا اقتصادی صرف نیست؛ لازمه‌ی چنین رویش و زایشی ایجاد آگاهانه‌ و پیوسته‌ی دگرگونی در مناسبات اجتماعی و مناسبات بین انسان‌ها بدون تمرکزی ایستا روی مناسبات تولیدی آن‌هاست؛ و این‌جاست که پراکسیس انقلابی اهمیت تعیین‌کننده پیدا می‌کند: انسان‌ها در جریان تغییر جهان اجتماعی، خودشان را نیز تغییر می‌دهند.

چگونه انسان‌ها موفق به‌تغییر خود و مناسبات اجتماعی‌ـ‌اقتصادی موجود می‌شوند؟ این پرسش را نباید صرفاً فن‌آورانه ویا اقتصادی بررسی کرد. ضرورت دریافت و عمل در راستای این‌گونه دگرگونی انسانی در جامعه‌ی سرمایه‌داری فی‌الحال موجود را باید به‌گونه‌ای در کلیت مناسبات تولیدی، مالکیت و قدرت قرار داد که اراده‌مندی انقلابی محوریت آن را داشته باشد. چراکه هدف ما به‌مثابه فعالین سوسیالیست  ساختن جهانی نیست که در آن همه انسان‌ها شبیه یکدیگر فکر و رفتار کنند، بلکه جهانی که در آن تفاوت فردیت‌ها بدون تبدیل شدن به‌سلطه یکی بر دیگری امکان شکوفایی داشته باشد: شکوفایی فرد در رابطه با انکشاف نوع انسان.

یادداشت‌ها

انسان، انسان و انسان

معمولاً وقتی از خودبیگانگی مارکس صحبت می‌کنیم، به‌رابطه‌ی کارگر با محصول کار، فرآیند تولید، دیگر انسان‌ها و نیروهای اجتماعی خودش اشاره می‌کنیم. اما باید یک گام جلوتر برویم. مناسبات کالایی و سودمحور فقط نحوه‌ی تولید و توزیع ثروت را سازمان نمی‌دهند؛ بلکه بر شکل رابطه انسان‌ها با یکدیگر نیز اثر می‌گذارند.

ادامه مطلب...

درباره‌ی رابطه‌ی «فرد» و مقوله «ایمرجنس»

در تجربه‌ی انسانی، فرد هرگز در خلأ شکل نمی‌گیرد. هویت، آگاهی، گرایش‌ها و حتی شیوه‌ی احساس‌کردن انسان، همواره در پیوندی زنده با گروه‌ها پدید می‌آید. گروه صرفاً جمع مکانیکیِ افراد نیستند، بلکه کلیتی از افراد است که کیفیتی نو می‌آفریند؛ کیفیتی که به‌تنهایی به‌هیچ‌یک از افراد شاکله‌اش قابل تقلیل نیست. اینجاست که مفهوم ایمرجنس (Emergence) اهمیت مرکزی پیدا می‌کند.

ادامه مطلب...

نامه‌ی سرگشاده‌ی دانشگاهیان هلند به‌رؤسای آموزش عالی

به‌مدیران تمامی مؤسسات آموزش عالی در هلند:

ما کارکنان، پژوهشگران و فارغ‌التحصیلان کالج‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی سراسر هلند، این نامه‌ی سرگشاده را برای شما می‌نویسیم تا شما به‌رعایت موارد زیر فرابخوانیم:

الف) به‌رسمیت شناختن نسل‌کشی مداوم مردم فلسطین و پایبندی به‌مسئولیت اخلاقی ناشی از آن، [که چیزی جز] قطع رابطه با همه‌ی مؤسسات، پروژه‌ها و شرکت‌هایی است که به‌نوعی با این نسل‌کشی همکاری می‌کنند.

ب) تلاش برای پایان دادن به‌خشونت پلیس در محوطه‌های دانشگاهی هلند.

ادامه مطلب...

خاطرات یک دوست ـ قسمت چهل‌وپنجم

چند پاراگرافِ آخر از قسمت چهل‌وچهارم

وضعیت بیرون آمدن من هم با همین ترتیب بود.  اسمم را که صدا زدند به سمت در رفتم. در که باز شد گویی به مسیلی رانده شده باشم به سمت بالا سوق یافتم و با فاصله کمی بردوش این و آن قرار گرفتم . مردم شعار می دادند و بر زندانی سیاسی درود می فرستادند. و زندانیان نیز شعار می دادیم و به «خلق قهرمان» درود می فرستادیم. فاصله عرض میدان که چند ده قدمی بیش نبود به کندی می گذشت. وقتی از میان جمعیت قدم به قدم می گذشتیم با دست دادن بسیاری در نزدیکی خود مواجه می شدیم. مهر و عطوفتی در که پاداش قهری بود نسبت به دستگاهی که این بند را زاده بود داشتیم و اینک این بند گسسته بود.

ادامه مطلب...

خاطرات یک دوست ـ قسمت چهل‌وچهارم

 

چند پاراگرافِ آخر از قسمت چهل‌وسوم

در یک برنامه تلویزیونی طراحی شده (آنطور که در روزنامه های آن دوران ضبط است 342 نفر) را بطور نشسته در یک سالنی به نمایش گذاشتند. یکنفر بیانیه ای را از روی کاغذی (چنانکه بیاد می آورم منوچهر مقدم سلیمی)خواند و اعلام «برائت» از گذشته و «سپاس از مراحم مولوکانه» در بخشودگی «جرایم» و پیشینه شان را اشاره کرد و در پایان یک صدای ضبط شده ای بروی تصویر می آمد که گویا این عده دارند میگویند «سپاس آریا مهرا».

ادامه مطلب...

* مبارزات کارگری در ایران:

* کتاب و داستان کوتاه:

* ترجمه:


* گروندریسه

کالاها همه پول گذرا هستند. پول، کالای ماندنی است. هر چه تقسیم کار بیشتر شود، فراوردۀ بی واسطه، خاصیت میانجی بودن خود را در مبادلات بیشتر از دست می دهد. ضرورت یک وسیلۀ عام برای مبادله، وسیله ای مستقل از تولیدات خاص منفرد، بیشتر احساس میشود. وجود پول مستلزم تصور جدائی ارزش چیزها از جوهر مادی آنهاست.

* دست نوشته های اقتصادی و فلسفی

اگر محصول کار به کارگر تعلق نداشته باشد، اگر این محصول چون نیروئی بیگانه در برابر او قد علم میکند، فقط از آن جهت است که به آدم دیگری غیر از کارگر تعلق دارد. اگر فعالیت کارگر مایه عذاب و شکنجۀ اوست، پس باید برای دیگری منبع لذت و شادمانی زندگی اش باشد. نه خدا، نه طبیعت، بلکه فقط خود آدمی است که میتواند این نیروی بیگانه بر آدمی باشد.

* سرمایه (کاپیتال)

بمحض آنکه ابزار از آلتی در دست انسان مبدل به جزئی از یک دستگاه مکانیکى، مبدل به جزئی از یک ماشین شد، مکانیزم محرک نیز شکل مستقلی یافت که از قید محدودیت‌های نیروی انسانی بکلى آزاد بود. و همین که چنین شد، یک تک ماشین، که تا اینجا مورد بررسى ما بوده است، به مرتبۀ جزئى از اجزای یک سیستم تولید ماشینى سقوط کرد.

top