انسان، انسان و انسان
معمولاً وقتی از خودبیگانگی مارکس صحبت میکنیم، بهرابطهی کارگر با محصول کار، فرآیند تولید، دیگر انسانها و نیروهای اجتماعی خودش اشاره میکنیم. اما باید یک گام جلوتر برویم. مناسبات کالایی و سودمحور فقط نحوهی تولید و توزیع ثروت را سازمان نمیدهند؛ بلکه بر شکل رابطه انسانها با یکدیگر نیز اثر میگذارند.
انسان، انسان و انسان
نوشتهی: کاوه سعیدی
«انسان ممکن است دیگری را نه بهعنوان یک سوژه انسانی، بلکه بهعنوان وسیلهای برای تأمین نیازهایش ببیند. محبت ممکن است بهمبادلهای نانوشته تبدیل شود. دوستی ممکن است تابع موقعیت، منفعت و اعتبار اجتماعی شود. حتی شناخت و گفتگو ممکن است بهوسیلهای برای اثبات برتری فردی تبدیل شود.»
میل بهرهایی انسان از مناسبات ازخودبیگانه، نه فقط یک موضع نظری یا سیاسی، بلکه یک تمایل عمیق در شیوهی مواجهه با زندگی و انسانهای دیگر است.
از یک طرف ذات انسان بهرابطهای صمیمانه، شفاف و بیغلوغش نیاز و تمایل دارد؛ و از طرف دیگر، مناسبات اجتماعی موجود چنان است که این نوع رابطه را محدود و مخدوش میکند.
معمولاً وقتی از خودبیگانگی مارکس صحبت میکنیم، بهرابطهی کارگر با محصول کار، فرآیند تولید، دیگر انسانها و نیروهای اجتماعی خودش اشاره میکنیم. اما باید یک گام جلوتر برویم. مناسبات کالایی و سودمحور فقط نحوهی تولید و توزیع ثروت را سازمان نمیدهند؛ بلکه بر شکل رابطه انسانها با یکدیگر نیز اثر میگذارند.
انسان ممکن است دیگری را نه بهعنوان یک سوژه انسانی، بلکه بهعنوان وسیلهای برای تأمین نیازهایش ببیند. محبت ممکن است بهمبادلهای نانوشته تبدیل شود. دوستی ممکن است تابع موقعیت، منفعت و اعتبار اجتماعی شود.
حتی شناخت و گفتگو ممکن است بهوسیلهای برای اثبات برتری فردی تبدیل شود. البته نمیتوان همهی روابط انسانی را مستقیماً بهسازوکار بازار فروکاست؛ مناسبات خانوادگی، عاطفی و فرهنگی میانجیهای تاریخی و ساختاری خاص خودشان را دارند.
آیا رهایی انسان بهمعنای نفی فردیت و فردبودگی است؟
خیر، دقیقاً برعکس. فردیت انسانی اگر امکان تحقق پیدا کند، تنها در روابط اجتماعی غنی و آزاد میتواند شکوفا شود. مسئله، نفی فردبودگیِ فرد نیست؛ آنجا پای «نفی» فردیت بهمیان میآید، مسئله نفی فردیت انتزاعی و اندویدآلیستی است که برای تحقق خود ناچار است دیگری را محدود کند، از او پیشی بگیرد یا او را بهابزارِ فردی خود تبدیل کند.
در اینجا بهجز مشاهدهی مصائب و جنایات برخاسته از مناسباتی که خود را با مقولهی فردیت در معنای اندیوآلیستیاش پنهان میکند، میتوان بهایدهای از مارکس در دستنوشتههای 1844 و سپس در ایدئولوژی آلمانی هم اشاره کنیم: انسانها در فعالیت اجتماعی و مناسباتشان با یکدیگر، خودشان را نیز تولید میکنند.
بنابراین، رهایی فردی و رهایی جمعی دو پروژه متضاد نیستند. فردیت آزاد، محصول مناسبات اجتماعی آزاد از بندگی فروش نیرویکار بههرشکل و توجیه متصور است.
فرض کنیم با این ادعا مواجه شویم که مناسبات مالکیت خصوصی بر ابزار تولید و سلطهی کار مزدی «دگرگون» شده است. آیا براساس چنین ادعاها و حتی بعضی نشانهها ـ خودبهخود مناسبات اجتماعی نوعیـانسانی، انسانهای صادقتر، شفافتر و رهاتری خواهیم داشت؟ پاسخ قطعی بهاین سؤال منفی است. چرا؟ برای اینکه شوروی و برخی کشورهای اروپای شرقی بهنحوی و در مقطعی حاکمیت استبدادی و نسبتاً سرمایهدارنه را بهزیرکشیدند، و بهجای آن نوع دیگری از نظام مبتنیبر استثمار انسان از انسان برپا کردند؛ مناسباتی که جوهرهی وجودی آنها مالکیت خصوصی ابزارهای تولیدی و نتیجتاً خودِ تولید در پوشش مالکیت دولتی بود. شاید خرید و فروش نیرویکار و نتیجتاً بیرون کشیدن ارزش اضافی از نیرویکار فروحته شده در چنین سیستمهایی «دگرگون» بنمایند، اما تحولات تاریخیـاجتماعی نشان داد که نتیجهی اینگونه دگرگونیهای نمادین نه تنها رهاییبخش نیستند، بلکه چنان با گانگستریسم آمیختهاند که جوهرهی بورژوایی آنها را بهابهام کشانده میشود و تشخیص آن نیز دشوارتر میشود.
بدینترتیب است که با این حقیقت مواجه میشویم که حتی پیدایش واقعی نشانههای عبور از مالکیت خصوصی از مالکیت فردی برای برابزارها و پروسهی تولید بهتنهایی نوید رویش انسانهایی را نمیدهد که از فردیت خویش دریافت نوعی داشته باشد؛ زیرا مناسبات اجتماعی فقط در مالکیت و توزیع ثروت خلاصه نمیشوند. عادتها، شکلهای آگاهی، رقابت، میل بهسلطه، ساختارهای اقتدار و حتی تصور انسان از خودش نیز تاریخ دارند.
پس، رهایی از قید فردیت انتزاعی و دستیابی بهفردیتی که نوعیت خود را درمییابد و این دریافت را بهمثابهی معیار در پارهای از تبادلات اجتماعی بهکار میگیرد، یک واقعه حقوقی یا اقتصادی صرف نیست؛ لازمهی چنین رویش و زایشی ایجاد آگاهانه و پیوستهی دگرگونی در مناسبات اجتماعی و مناسبات بین انسانها بدون تمرکزی ایستا روی مناسبات تولیدی آنهاست؛ و اینجاست که پراکسیس انقلابی اهمیت تعیینکننده پیدا میکند: انسانها در جریان تغییر جهان اجتماعی، خودشان را نیز تغییر میدهند.
چگونه انسانها موفق بهتغییر خود و مناسبات اجتماعیـاقتصادی موجود میشوند؟ این پرسش را نباید صرفاً فنآورانه ویا اقتصادی بررسی کرد. ضرورت دریافت و عمل در راستای اینگونه دگرگونی انسانی در جامعهی سرمایهداری فیالحال موجود را باید بهگونهای در کلیت مناسبات تولیدی، مالکیت و قدرت قرار داد که ارادهمندی انقلابی محوریت آن را داشته باشد. چراکه هدف ما بهمثابه فعالین سوسیالیست ساختن جهانی نیست که در آن همه انسانها شبیه یکدیگر فکر و رفتار کنند، بلکه جهانی که در آن تفاوت فردیتها بدون تبدیل شدن بهسلطه یکی بر دیگری امکان شکوفایی داشته باشد: شکوفایی فرد در رابطه با انکشاف نوع انسان.
یادداشتها
انسان، انسان و انسان
معمولاً وقتی از خودبیگانگی مارکس صحبت میکنیم، بهرابطهی کارگر با محصول کار، فرآیند تولید، دیگر انسانها و نیروهای اجتماعی خودش اشاره میکنیم. اما باید یک گام جلوتر برویم. مناسبات کالایی و سودمحور فقط نحوهی تولید و توزیع ثروت را سازمان نمیدهند؛ بلکه بر شکل رابطه انسانها با یکدیگر نیز اثر میگذارند.
ادامه مطلب...دربارهی رابطهی «فرد» و مقوله «ایمرجنس»
در تجربهی انسانی، فرد هرگز در خلأ شکل نمیگیرد. هویت، آگاهی، گرایشها و حتی شیوهی احساسکردن انسان، همواره در پیوندی زنده با گروهها پدید میآید. گروه صرفاً جمع مکانیکیِ افراد نیستند، بلکه کلیتی از افراد است که کیفیتی نو میآفریند؛ کیفیتی که بهتنهایی بههیچیک از افراد شاکلهاش قابل تقلیل نیست. اینجاست که مفهوم ایمرجنس (Emergence) اهمیت مرکزی پیدا میکند.
ادامه مطلب...نامهی سرگشادهی دانشگاهیان هلند بهرؤسای آموزش عالی
بهمدیران تمامی مؤسسات آموزش عالی در هلند:
ما کارکنان، پژوهشگران و فارغالتحصیلان کالجها، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی سراسر هلند، این نامهی سرگشاده را برای شما مینویسیم تا شما بهرعایت موارد زیر فرابخوانیم:
الف) بهرسمیت شناختن نسلکشی مداوم مردم فلسطین و پایبندی بهمسئولیت اخلاقی ناشی از آن، [که چیزی جز] قطع رابطه با همهی مؤسسات، پروژهها و شرکتهایی است که بهنوعی با این نسلکشی همکاری میکنند.
ب) تلاش برای پایان دادن بهخشونت پلیس در محوطههای دانشگاهی هلند.
ادامه مطلب...خاطرات یک دوست ـ قسمت چهلوپنجم
چند پاراگرافِ آخر از قسمت چهلوچهارم
وضعیت بیرون آمدن من هم با همین ترتیب بود. اسمم را که صدا زدند به سمت در رفتم. در که باز شد گویی به مسیلی رانده شده باشم به سمت بالا سوق یافتم و با فاصله کمی بردوش این و آن قرار گرفتم . مردم شعار می دادند و بر زندانی سیاسی درود می فرستادند. و زندانیان نیز شعار می دادیم و به «خلق قهرمان» درود می فرستادیم. فاصله عرض میدان که چند ده قدمی بیش نبود به کندی می گذشت. وقتی از میان جمعیت قدم به قدم می گذشتیم با دست دادن بسیاری در نزدیکی خود مواجه می شدیم. مهر و عطوفتی در که پاداش قهری بود نسبت به دستگاهی که این بند را زاده بود داشتیم و اینک این بند گسسته بود.
ادامه مطلب...خاطرات یک دوست ـ قسمت چهلوچهارم
چند پاراگرافِ آخر از قسمت چهلوسوم
در یک برنامه تلویزیونی طراحی شده (آنطور که در روزنامه های آن دوران ضبط است 342 نفر) را بطور نشسته در یک سالنی به نمایش گذاشتند. یکنفر بیانیه ای را از روی کاغذی (چنانکه بیاد می آورم منوچهر مقدم سلیمی)خواند و اعلام «برائت» از گذشته و «سپاس از مراحم مولوکانه» در بخشودگی «جرایم» و پیشینه شان را اشاره کرد و در پایان یک صدای ضبط شده ای بروی تصویر می آمد که گویا این عده دارند میگویند «سپاس آریا مهرا».
ادامه مطلب...* مبارزات کارگری در ایران:
- آن روزها که از اوین به سلولی جنب اتاق زندانبان منتقل شده بودم
- مأموریت رضا پهلوی و همسویی او در کشتهسازی چندین هزار انسان توسط رژیم اسلامی
- رباتها، تجدید ساختار و عقبنشینی اتحادیهها
- فیل تنومند «گروه صنعتی کفش ملی»- قسمت دوم
- فیل تنومند «گروه صنعتی کفش ملی»
- بیانیه شماره دوم کمیته دفاع از کارگران اعتصابی
- تشکل مستقلِ محدود یا تشکل «گسترده»ی وابسته؟!
- این یک بیانیهی کارگری نیست!
- آیا کافکا بهایران هم میرود تا از هفتتپه بازدید کند !؟
- نامهای برای تو رفیق
- مبارزه طبقاتی و حداقل مزد
- ما و سوسیال دمکراسی- قسمت اول
- تجمع اول ماه می: بازخوانی مواضع
- از عصیان همگانی برعلیه گرانی تا قیام انقلابی برعلیه نظام سرمایهداری!؟
- ائتلاف مقدس
- وقتی سکه یک پول سیاه است!
- دو زمین [در امر مبارزهی طبقاتی]
- «شوراگراییِ» خردهبورژوایی و اسماعیل بخشی
- در مذمت قیام بیسر!
- هفتتپه، تاکتیکها و راستای طبقاتی
- تقاضای حکم اعدام برای «جرجیس»!؟
- سکۀ ضرب شدۀ فمنیسم
- نکاتی درباره اعتصاب معلمان
- تردستی و تاریخ، در نقد محمدرضا سوداگر و سید جواد طباطبایی
- دختران مصلوب خیابان انقلاب
- «رژیمچنج» یا سرنگونی سوسیالیستی؟!
- هفتتپه و پاسخی دوستانه بهسؤال یک دوست
- اتحادیه آزاد در هفتتپه چکار میکند؟
- دربارهی جنبش 96؛ سرنگونی یا انقلاب اجتماعی!؟
- دربارهی ماهیت و راهکارهای سیاسیـطبقاتی جنبش دیماه 96
- زلزلهی کرمانشاه، ستیز جناحها و جایگاه چپِ آکسیونیست!؟
- «اتحادیه مستقل کارگران ایران» از تخیل تا شایعه
- هزارتوی تعیین دستمزد در آینه هزارتوی چپهای منفرد و «متشکل»
- شلاق در مقابله با نوزایی در جنبش کارگری
- اعتماد کارگران رایگان بهدست نمیآید
- زحمتکشان آذری زبان در بیراههی «ستم ملی»
- رضا رخشان ـ منتقدین او ـ یارانهها (قسمت دوم)
- رضا رخشان ـ منتقدین او ـ یارانهها (قسمت اول)
- در اندوه مرگ یک رفیق
- دفاع از جنبش مستقل کارگری
- اطلاعیه پایان همکاری با «اتحاد بینالمللی در حمایت از کارگران در ایران»
- امضا برعلیه «دولت»، اما با کمک حکومتیان ضد«دولت»!!
- توطئهی خانه «کارگر»؛ کارگر ایرانی افغانیتبار و سازمانیابی طبقاتی در ایران
- تفاهم هستهای؛ جام زهر یا تحول استراتژیک
- نه، خون کارگر افغانی بنفش نیست؟
- تبریک بهبووورژواهای ناب ایرانی
- همچنان ایستاده ایم
- دربارهی امکانات، ملزومات و ضرورت تشکل طبقاتی کارگران
- من شارلی ابدو نیستم
- دربارهی خطابیه رضا رخشان بهمعدنچیان دنباس
- قطع همکاری با سایت امید یا «تدارک کمونیستی»
- ایجاد حزب کمونیستی طبقهی کارگر یا التجا بهنهادهای حقوقبشری!؟
- تکذیبیه اسانلو و نجواهای یک متکبر گوشهنشین!
- ائتلافهای جدید، از طرفداران مجمع عمومی تا پیروان محجوب{*}
- دلم برای اسانلو میسوزد!
- اسانلو، گذر از سوءِ تفاهم، بهسوی «تفاهم»!
- نامهی سرگشاده بهدوستانم در اتحاد بینالمللی حمایت از کارگران
- «لیبر استارت»، «کنفرانس استانبول» و «هیستادروت»
- «لیبر استارت»، «سولیداریتیسنتر» و «اتحاد بینالمللی...»
- «جنبش» مجامع عمومی!! بورژوایی یا کارگری؟
- خودشیفتگی در مقابل حقیقت سخت زندگی
- فعالین کارگری، کجای این «جنبش» ایستادهاند؟
- چکامهی آینده یا مرثیه برای گذشته؟
- کندوکاوی در ماهیت «جنگ» و «کمیتهی ضدجنگ»
- کالبدشکافی یک پرخاش
- توطئهی احیای «خانهکارگر» را افشا کنیم
- کالبدشکافیِ یک فریب
- سندیکای شرکت واحد، رفرمیسم و انقلاب سوسیالیستی
* کتاب و داستان کوتاه:
- جنبش طبقه کارگر ایران- بازبینی مختصری از زمان شکل گیری تا اواخر سال 1333
- جنگ داخلی جهانی
- دولت پلیسیجهانی
- نقد و بازخوانى آنچه بر من گذشت
- بازنویسی کاپیتال جلد سوم، ایرج اسکندری
- بازنویسی کاپیتال جلد دوم، ایرج اسکندری
- بازنویسی کاپیتال جلد اول، ایرج اسکندری
- کتاب سرمایهداری و نسلکشی ساختاری
- آگاهی طبقاتی-سوسیالیستی، تحزب انقلابی-کمونیستی و کسب پرولتاریایی قدرت...
- الفبای کمونیسم
- کتابِ پسنشینیِ انقلاب روسیه 24-1920
- در دفاع از انقلاب اکتبر
- نظریه عمومی حقوق و مارکسیسم
- آ. کولنتای - اپوزیسیون کارگری
- آخرین آواز ققنوس
- اوضاعِ بوقلمونی و دبیرکل
- مجموعه مقالات در معرفی و دفاع از انقلاب کارگری در مجارستان 1919
- آغاز پرولترها
- آیا سایهها درست میاندیشند؟
- دادگاه عدل آشکار سرمایه
- نبرد رخساره
- آلاهو... چی فرمودین؟! (نمایشنامه در هفت پرده)
- اعتراض نیروی کار در اروپا
- یادی از دوستی و دوستان
- خندۀ اسب چوبی
- پرکاد کوچک
- راعش و «چشم انداز»های نوین در خاورسیاه!
- داستان کوتاه: قایق های رودخانه هودسون
- روبسپیر و انقلاب فرانسه
- موتسارت، پیش درآمدی بر انقلاب
- تاریخ کمون پاریس - لیسا گاره
- ژنرال عبدالکریم لاهیجی و روزشمار حمله اتمی به تهران
* کارگاه هنر و ادبیات کارگری
- شاعر و انقلاب
- نام مرا تمام جهان میداند: کارگرم
- «فروشنده»ی اصغر فرهادی برعلیه «مرگ فروشنده»ی آرتور میلر
- سه مقاله دربارهی هنر، از تروتسکی
- و اما قصهگوی دروغپرداز!؟
- جغد شوم جنگ
- سرود پرولتاریا
- سرود پرچم سرخ
- به آنها که پس از ما به دنیا می آیند
- بافق (کاری از پویان و ناصر فرد)
- انقلابی سخت در دنیا به پا باید نمود
- اگر کوسه ها آدم بودند
- سوما - ترکیه
- پول - برتولت برشت
- سری با من به شام بیا
- کارل مارکس و شکسپیر
- اودسای خونین
* ترجمه:
- رفرمیستها هم اضمحلال را دریافتهاند
- .بررسی نظریه انقلاب مداوم
- آنتونیو نگری ـ امپراتوری / محدودیتهای نظری و عملی آتونومیستها
- آیا اشغال وال استریت کمونیسم است؟[*]
- اتحادیه ها و دیکتاتوری پرولتاریا
- اجلاس تغییرات اقلیمیِ گلاسکو
- اصلاحات اقتصادی چین و گشایش در چهلمین سال دستآوردهای گذشته و چالشهای پیشِرو
- امپراتوری پساانسانی سرمایهداری[1]
- انقلاب مداوم
- انقلاب و رهایی در خلیج فارس
- انگلس: نظریهپرداز انقلاب و نظریهپرداز جنگ
- بُرهههای تاریخیِ راهبر بهوضعیت کنونی: انقلاب جهانی یا تجدید آرایش سرمایه؟
- بوروتبا: انتخابات در برابر لوله تفنگ فاشیسم!
- پناهندگی 438 سرباز اوکراینی به روسیه
- پیدایش حومه نشینان فقیر در آمریکا
- پیرامون رابطه خودسازمانیابی طبقه کارگر با حزب پیشگام
- تأملات مقدماتی در مورد کروناویروس و پیآیندهای آن
- تاوان تاریخی [انقلابی روسیه]
- تروریسم بهاصطلاح نوین[!]
- جنبش شوراهای کارخانه در تورین
- جنبش مردم یا چرخهی «سازمانهای غیردولتی»
- جوانان و مردم فقیر قربانیان اصلی بحران در کشورهای ثروتمند
- چرا امپریالیسم [همواره] بهنسلکشی باز میگردد؟
- دستان اوباما در اودسا به خون آغشته است!
- رباتها، تجدید ساختار و عقبنشینی اتحادیهها
- رهایی، دانش و سیاست از دیدگاه مارکس
- روسپیگری و روشهای مبارزه با آن
- سرگذشت 8 زن در روند انقلاب روسیه
- سرمایهداری [در کانادا] جوانها را ناامید میکند
- سقوط MH17 توسط جنگنده های نیروی هوائی اوکراین
- سکوت را بشکنید! یک جنگ جهانی دیگر از دور دیده میشود!
- سه تصویر از «رؤیای آمریکایی»
- سه مقاله دربارهی هنر، از تروتسکی
- شاعر و انقلاب
- فساد در اتحادیههای کارگری کانادا
- فقر کودکان در بریتانیا
- قرائت گرامشی
- کمون پاریس و قدرت کارگری
- گروه 20، تجارت و ثبات مالی
- لایحه موسوم به«حق کار»، میخواهد کارگران را بهکشتن بدهد
- ماركس و خودرهایی
- ماركسیستها و مذهب ـ دیروز و امروز
- مانیفست برابری فرانسوا نوئل بابوف معروف بهگراکوس[1]
- مجموعه مقالات در معرفی و دفاع از انقلاب کارگری در مجارستان 1919
- مجموعه مقالات در معرفی و دفاع از انقلاب کارگری در مجارستان 1919
- ملاحظاتی درباره تاریخ انترناسیونال اول
- ممنوعیت حزب کمونیست: گامی به سوی دیکتاتوری
- نقش کثیف غرب در سوریه
- نگاهی روششناسانه بهمالتیتود [انبوه بسیارگونه]
- واپسین خواستهی جو هیل
- واپسین نامهی گراکوس بابوف بههمسر و فرزندانش بههمراه خلاصهای از زندگی او
- ویروس کرونا و بحران سرمایه داری جهانی
- یک نگاه سوسیالیستی بهسرزمینی زیر شلاق آپارتاید سرمایه


